§7 · 22 öneri
İşsiz kaldığınızda, maaşınız ödenmediğinde ya da cebinizde para kalmadığında neler alabilirsiniz ve nereden yardım isteyebilirsiniz?
Bu bölümün Türkiye için geçerli önerileri.
İş arama danışmanlığı alanların iş bulma olasılığı, almayanlara göre 2,67 kat yüksek. İşe yarayan şeyler şunlar: somut iş arama tekniklerini öğrenmek, kendinizi doğru anlatmak, net hedef koymak, aktif olmak ve yardım istemek. Yardım istemek pratikte, tanıdıklardan iş için referans istemek anlamına gelir.
İşveren kimliğinizi alıkoyamaz, depozito isteyemez ve bunu başka bir adla para toplayarak da yapamaz. İş bulamayan aracı kurum, aracılık ücretini iade etmek zorundadır. «Önce eğitim ücreti öde, sonra işe başla» ve «eğitim kredisi» (培训贷) dolandırıcılıkları ile üye getirerek kazanç sağlayan piramit sistem, resmen uyarılan tuzaklardır. Borcun faizinin, bir yıllık LPR'nin (贷款市场报价利率) 4 katını aşan kısmı için mahkeme koruma sağlamaz; ama anapara ödenmelidir.
2025'te Çin genelinde kişi başına yıllık tüketimin %29,3'ü yemeğe, %21,7'si barınmaya gitti; bu ikisi toplamda yarıdan fazla, bu nedenle bu ikisini kısmak en etkili yol. Yazarın deneyimine göre günlük kiralık ve saatlik kiralık odaları aya çevirmek ortak kiralamadan pahalıdır; kendiniz pişirmek de sipariş yemekten ucuzdur. İş ararken yemek ve barınmanın dahil olup olmadığını sorun; dahil olan iş bu iki büyük kalemi tamamen ortadan kaldırır.
Havalimanı ve tren istasyonu bekleme salonları bir geceyi geçirmenize yetebilir; tuvalet ve priz var, ama bunun güvenli olduğuna dair resmi bir veri yok. Kurtarma istasyonunda 24 saat nöbetçi personel bulunur; gece gelenlere önce yardım yapılır. Bazı yerlerde kışın geçici sığınma yerleri de açılıyor. İstasyona girmek istemeyenlere devriye personeli yiyecek ve sıcak giysi verir.
Bu öneriler Çin anakarasının kurallarıyla ilgilidir ve Türkiye için geçerli değildir; Çin’de yaşayanlar için buradadır.
Siz ve işveren 1 yıl prim ödemiş ve işten ayrılışınız sizin isteğinizle olmamışsa, işsizlik kaydınızı yaptırdıktan sonra ödenek alabilirsiniz. 1 yıl ve üzeri, 5 yıldan az sigortalı olanlara en fazla 12 ay; 5 yıl ve üzeri, 10 yıldan az için en fazla 18 ay; 10 yıl ve üzeri için en fazla 24 ay. Bu süre içinde çalışan sağlık sigortası (职工医保) primini işsizlik sigortası sizin yerinize öder.
İkisi de ücretsiz. Önce 12333 (Çin'in insan kaynakları ve sosyal güvenlik hattı) numaralı hattı arayın ya da İnsan Kaynakları ve Sosyal Güvenlik Bürosu'na (人社局) gidip işçi denetimine şikâyette bulunun. Kayıt açıldıktan sonra 60 iş günü içinde inceleme tamamlanır; işverene belirli bir süre içinde ödeme yaptırabilir, süresinde ödenmezse %50 ila %100 ek tazminat ödetebilir. Bu da olmazsa iş hakemliğine başvurun; 45 gün içinde karara bağlanır. Ama karar, ödeme anlamına gelmez: şirketin malı yoksa ya da patron kaçtıysa, kazansanız da para alamayabilirsiniz.
Ücret alacağı, nafaka, sosyal güvenlik ya da asgari yaşam yardımı hakları, kahramanca bir eylemde bulunurken zarar görme gibi durumlarda ücretsiz hukuki yardım başvurusu yapılabilir. 12348'i (Çin'in ulusal hukuki yardım hattı) arayın ya da yerel hukuki yardım merkezine gidin. Artık memleketinizden ekonomik güçlük belgesi almanız gerekmiyor; durumunuzu dürüstçe anlatmanız yeterli. Ölüm cezası alabilecek davalarda, ayrıca görme engelli, işitme engelli, konuşma engelli ve reşit olmayan sanıklara avukat atanır.
Kurtarma istasyonu yemek ve barınma sağlar; hastalanırsanız hastaneye götürür; ailenizle iletişime geçmenize yardım eder. Parası olmayanlara eve dönüş bileti verilir. Genelde 10 günü geçmeyecek şekilde kalınır. Gönüllü gelip gönüllü gidilir; bu bir zorunlu toplama değildir ve nakit para verilmez. Bilet, hukuki kayıt yerinizden ya da ikamet ettiğiniz yerden kesilir; gitmeden önce nereye dönmek istediğinizi netleştirin.
İstihdam hizmet merkezi ve insan kaynakları pazarı gibi kamu kuruluşları iş tanıtımı, mesleki rehberlik, politika danışmanlığı, iş ve işsizlik kaydı işlemlerini ücretsiz yapar. Yasa da bu hizmetleri kâr amacıyla kullanmayı açıkça yasaklıyor. Geçici iş piyasasının kaydı ve ilan yayını da ücretsizdir. İşsizlik kaydınızı bu sırada yaptırın; işsizlik ödeneği almak ve istihdamda zorluk yaşayan kişi tespiti için de buna ihtiyaç var.
Ev yangını, trafik kazası ya da aile bireyinin ani ağır hastalığı gibi bir durumda temel yaşam düzeniniz bir süreliğine çökerse, kasaba ya da köy yönetimine (乡镇政府) ya da mahalle idaresine (街道办) geçici yardım başvurusu yapabilirsiniz. Asgari yaşam yardımı alıyor olmanız şart değildir. Genelde tek seferde bir ödeme yapılır; tutarlar bölgeye göre çok değişir.
Ailenin toplam geliri kişi sayısına bölündüğünde yerel asgari yaşam yardımı sınırının altındaysa ve aile mal varlığı kurallara uygunsa başvurabilirsiniz. 2024 sonunda Çin genelinde şehirlerde asgari yaşam yardımı sınırı kişi başına ayda ortalama 798,1 yuan (CNY), kırsal bölgelerde 593,9 yuan. Ödenen tutar, yerel sınır ile ailede kişi başına aylık gelir arasındaki farktır. Evi, arabası ya da birikimi varsa ya da çocuklarınız size bakabiliyorsa, kabul edilmeyebilirsiniz.
Asgari yaşam yardımı alan ailedeki engelli kişiler yaşam yardımı alabilir. Engellilik derecesi 1. ya da 2. derece ve uzun süreli bakıma ihtiyaç varsa bakım yardımı da alınabilir. İki yardım birlikte alınabilir. Standartları her il kendisi belirler, farklılık büyüktür; ayrıntıyı mahalle idaresine sorun. İkinci nesil engelli kartınızı götürüp mahalle ya da kasaba idaresine bir kez gidin.
Kişi yılda en az 400 yuan öder; devlet kişi başına yaklaşık 700 yuan daha katkı yapar. En muhtaç kişiler (特困人员) tamamen, asgari yaşam yardımı alanlar belirli bir tutarla destekleniyor. Primi aksatmanın bedeli var: toplu kayıt döneminde kaydolmadıysanız ya da arka arkaya ödemediyseniz, ödemeye başladıktan sonra 3 ay boyunca tedavi giderleri karşılanmaz; her ek 1 yıl aksatıldığında genelde 1 ay daha eklenir.
Sıra bellidir. Başka ilde yatacaksanız önce Ulusal Sağlık Güvencesi İdaresi'nin (国家医保局) WeChat resmi hesabından kayıt yaptırın; taburcuda doğrudan hesaplaşılır, tam tutarı peşin ödemeniz gerekmez. Sigorta ödemesinden sonra hâlâ ödeyemediğiniz kısım için kasaba ya da mahalle idaresine tıbbi yardım başvurusu yapabilirsiniz. Çalışanlar, çalışma süresine göre 3 ila 24 ay tıbbi bakım süresi alır; bu süre içinde işveren sizi işten çıkaramaz. Online borçlardan ve özel yüksek faizli borçlanmadan uzak durun.
Yeniden çıkarma işleminde kart, başvurunun yapıldığı tarihten itibaren 60 gün içinde verilir. Acil ihtiyacınız varsa başvuru yerinde bir geçici kimlik belgesi daha isteyebilirsiniz; bu 3 gün içinde verilir ve 3 ay geçerlidir. Kimlik olmadan iş bulmak, konaklama, banka hesabı açmak ve yardım almak mümkün değildir; bütün işlemlerin ön koşuludur.
Tespit yapılırsa, kendi ödediğiniz sigorta primini destek olarak alabilirsiniz; ödediğinizin en fazla üçte ikisi kadar ve en uzun 3 yıl. Bir şirket sizi işe alır ya da kamu yararına pozisyona yerleştirirse, işverenin payındaki prim desteği de verilir. Kamu yararına pozisyonun maaşı yerel asgari ücret esas alınarak belirlenir. Bu işlerde maaş az ama sosyal güvenlik var; geçici dönem için uygundur. Prim desteği çoğu zaman önce ödenip sonra geri alınır; bu nedenle önce kendiniz ödeme yapmanız gerekir.
Eğitim için para ödemeniz gerekmez. Belirlenen belgeyi alan kişilere mesleki eğitim desteği verilir; aynı kişi en fazla 3 kez alabilir. Mezuniyetten sonra iki yıl içinde iş bulamamış yüksekokul mezunları ile 16 ila 24 yaş arası işsiz gençler istihdam stajına katılabilir; staj süresinde temel geçim desteği alınır. Önce yerel insan kaynakları ve sosyal güvenlik bürosunun (人社局) resmi sitesinden «mesleki eğitim desteği kataloğuna» bakın; kendi paranızla kurs seçmeyin.
3 koşulu aynı anda karşılamanız gerekir: yerelde evi yoksanız ya da konut alanı standardın altındaysa; geliriniz ve mal varlığınız standardın altındaysa; dışarıdan gelip çalışanlar için yerelde belirli süre istikrarlı istihdam şartı. Bekleme süresini yerel yönetim ilan eder. Bu uzak bir umut, yakın sorunu çözmez; ama bekleme sıranız için kayıt ücretsizdir, erken kayıt yaptıran erken sıraya gelir.
Emeklilik maaşı kesintisiz süreye değil toplam süreye göre hesaplanır; aksamalar sıfırlamaz; emeklilik yaşına geldiğinizde toplam 15 yıl dolduysa her ay maaş alabilirsiniz. Tıbbi sigortada yeterli süreyi doldurmuş olanlar emeklilikten sonra prim ödemez; süre her yerde farklıdır, sigortalı olduğunuz yere 12393 (Çin'in sosyal güvenlik bilgi hattı) numaralı hattan sorun. Asıl etkilenen, ev alma, kent kaydı (落户) ve puan sistemi gibi sürekli prim ödemeyi şart koşan haklardır.
Cezası bitmiş kişiler iş, okul ve sosyal güvenlik konularında ayrımcılığa uğramaz; geçim sıkıntısı yaşayanlara devlet yardımcı olur. Suç işlediğinde 18 yaşından küçük olup 5 yıla kadar hapis cezası almışsanız, sabıka kaydınız mühürlenir; askerlik ve iş başvurusunda bildirmeniz gerekmez. Kara listenin süresi 2 yıldır; borcu tamamen ödediğinizde mahkeme 3 iş günü içinde adınızı silmek zorundadır. Yetişkinlerin sabıka kaydı mühürlenmez; askerlik ve iş başvurusunda dürüstçe bildirilmelidir.
Bu sigortalar, tıbbi sigorta ödemesinden sonra sizin kendi cebinizden ödemeniz gereken kısmı ve çalışamadığınız dönemdeki kaybı karşılar. Almadan önce «garantili yenileme» ifadesine bakın: bu ifade yoksa sigorta yıl sonra satıştan kalkabilir ya da fiyatı artabilir. Sağlık durumunuzu dürüstçe bildirin; saklarsanız tazminat reddedilir. Önce temel tıbbi sigortayı yaptırın, sonra bunu düşünün.
Ruhsatı olmayan atölye ve dükkânlar da ücret borcu olduğunda işçi denetimine şikâyet edilebilir ve iş hakemliğine başvurulabilir; işletmecinin kendisi de sorumlu tutulabilir. Şantiyedeki işi taşeron devredip ücreti ödemezse, ödemeyi genel yüklenici ya da inşaat sahibi yapar. Yalnızca bir aile ya da kişi için özel iş, örneğin ev yardımcılığı (保姆) yaptıysanız iş uyuşmazlığı sayılmaz; mahkemeye dava açmanız gerekir.
