Kendiniz ya da bir aile üyeniz engelli olduysa önce hangi komplikasyonlardan korunmak gerekir; hangi destekler başvurulabilir; okul, iş ve vesayet nasıl yönetilir?
Omurilik yaralanması olan kişide vücudun alarm devresi bir yerden kopmuştur. İdrar torbası doluysa ya da giysi sıkıyorsa kişi bunu hissetmeyebilir; ama kan basıncı hızla yükselebilir. İşaret, birden şiddetli baş ağrısı ve terlemedir. O anda kişiyi dik oturtun, sıkan giysileri gevşetin, idrar torbasının dolu olup olmadığına bakın ve aynı anda 120 (Çin'deki acil sağlık hattı) arayın.
Engelli kalınan ilk birkaç yılda kendinizin ya da ailenizin moralinin çökmesi yaygındır; bu irade eksikliği değildir. İngiltere'deki iki omurilik yaralanması merkezinin uzun süreli izlemesinde bu grubun intihar oranının genel nüfusun beş katı olduğu görülmüştür. İntiharların %90 ve daha fazlası yaralanmadan sonraki ilk on yılda gerçekleşmiştir. Yaralanmanın nedeninin kendisi intihar girişimi olan kişilerde risk daha da yüksektir.
Bakım verenin tükenmesi abartı değildir. ABD'de yapılan bir çalışmada 800'den fazla yaşlı yaklaşık dört yıl izlendi. Bakıma muhtaç eşine bakarken zihinsel olarak zorlandığını bildiren kişilerde ölüm riski, bakım vermeyenlere göre yaklaşık %60 daha yüksekti. Bakım verirken zorlanmadığını söyleyenlerde bu artış görülmedi. Dolayısıyla izlenmesi gereken bakımın kendisi değil, bu uzun süren gerginliktir.
Sıradan sünger minder uzun süre bastırınca cildi ezer; yara açılır, iyileşmesi çok yavaş olur ve enfeksiyon kapabilir. Huzurevinde basınç azaltıcı minder kullanan yaşlıların oturak kemiği bölgesindeki basınç yaraları belirgin biçimde daha azdı; ama kuyruk sokumu da birlikte değerlendirildiğinde fark görülmedi. Tekerlekli sandalyenin kendisi de kişinin ölçüsüne göre ayarlanmalıdır; genel bir model alıp yetinmeyin.
Reklam Kanunu sınırları açıkça çizer. Tıbbi, ilaç ve tıbbi cihaz reklamlarında etki garantisi verilemez, iyileşme oranı ya da etkililik oranı söylenemez, kişisel tanıklık kullanılamaz. Bu yüzden «üç tedavi döneminde ayağa kalkarsınız», «çoğu insan iyileşti» gibi sözler başlı başına yasa dışı reklamdır; ilkesini ayrıca incelemeye gerek yoktur. Tıbbi cihaz sayılmayan bir ürün için bile hastalığı tedavi ettiğini söylemek yasaktır.
En yaygın hata, insanı eve alıp doğal iyileşmeyi beklemeye bırakmaktır. İnmeden sonra çok disiplinli bir ekip tarafından düzenli bakım görenlerin, bir yıl sonra hâlâ hayatta ve evlerinde yaşayanların sayısı daha fazladır. Ama kendiniz de zorlamayın: inmeden sonraki 24 saat içinde daha erken, daha sık ve daha fazla hareket etmek, üç ay sonraki sonucu daha kötü yapmıştır. Ne kadar çalışılacağına ve ne zaman başlanacağına rehabilitasyon bölümü ve terapistler karar versin.
«İşitme cihazı demansı önler» iddiası bugün ayakta kalamıyor. Neredeyse bin kişiyle yapılan üç yıllık bir denemede genel olarak anlamlı fark çıkmadı. Fark yalnızca bilişsel gerileme riski zaten yüksek olan kesimde görüldü. Bu yüzden işitme cihazı takmanın nedeni şu andır: duyabilmek, konuşabilmek, yolda arabanın sesini duyabilmek; onlarca yıl sonraki beyin sağlığı için değil.
Orta düzeyde değen
Kanıt A
Yaşam yılı
Tartışmalı
Yalnızca Çin anakarası 13 öneri
Bu öneriler Çin anakarasının kurallarıyla ilgilidir ve Türkiye için geçerli değildir; Çin’de yaşayanlar için buradadır.
Ailenin ya da iş biriminin tek bir sözü, bir kişiyi akıl hastanesinde yatırmaya yetmez. Kanun yalnızca iki durumu tanır: kendine zarar vermiş ya da zarar verme tehlikesi olan kişi; başkalarına zarar vermiş ya da zarar verme tehlikesi olan kişi. İlk durumda yatışın kabulü için vasinin (监护人) onayı gerekir. Tanıya itiraz edenler üç gün içinde yeniden tanı konulmasını isteyebilir; sonra kendi başına bir değerlendirme (鉴定) yaptırabilir.
Engelli kartı (残疾人证) tek başına para vermez; bir anahtar gibidir. Arkasından gelen birkaç ayrı hak vardır ve her biri ayrıca başvuru ister; kendiliğinden eve gelmez. Federasyona ilk gidişinizde listedeki kalemleri tek tek sorarak öğrenin; birkaç kez gidip gelmekten daha az zahmetlidir.
Devlet, 0 ila 6 yaş arasındaki engelli ve otizmli çocuklar için bir rehabilitasyon yardım sistemi kurdu; ameliyat, yardımcı cihaz ve rehabilitasyon eğitimini kapsar. Yardım önce zor durumdaki aileleri gözetir; yerel bütçe imkân veriyorsa yaş ve aile ekonomik koşulları gevşetilebilir. Bu dönem rehabilitasyonun en çok fayda sağladığı penceredir; okul çağına gelince bakarız demeyin. Kurumu Engelliler Federasyonu'nun (残联) belirlediği listeden seçmelisiniz.
Engelsiz Çevre İnşası Kanunu (无障碍环境建设法) şunu öngörür: ilçe düzeyi ve üzerindeki hükümetler, evlerdeki engelsiz düzenlemeleri desteklemeli ve yönlendirmeli; şartları karşılayan engelli ve yaşlı hanelere uygun bir destek ödemesi yapmalıdır. Bu projeler genellikle Engelliler Federasyonu (残联) öncülüğünde yıllık kontenjanlarla yürütülür; bu yüzden erken kaydolun. Ne kadar ödeneceği ve hangi düzenlemelerin yapılacağı yerel yönetimlerce belirlenir.
İşverenin engelli istihdam oranı, toplam çalışan sayısının %1,5'inden az olamaz; bu oran il düzeyinde belirlenir. Oranı tutturamayan işveren, eksik kişi sayısı kadar engelli istihdam katkı payı (残疾人就业保障金) ödemek zorundadır; kişi başına tutar, işverenin önceki yıl ortalama çalışan yıllık ücreti üzerinden hesaplanır. Yani sizi işe almak yalnızca bir yardım değil, işveren için gerçek bir tasarruftur. Görüşmede engelli kartınızdan açıkça söz edin; karşı taraf bu hesabı kendisi yapabilir.
Kişisel gelir vergisi kanunu, engellilerin gelirlerinden vergi indirimi yapılabileceğini yazar. Ama ne kadar ve ne kadar süreyle indirim yapılacağını kanun il yönetimlerine bırakmıştır; bu yüzden her ilde farklıdır. Bazı illerde yıllık bir indirim sınırı belirlenir, bazılarında oran üzerinden indirim yapılır. Öğrenmek için 12366 (Çin'in vergi danışma hattı) numarasını arayın ya da Kişisel Gelir Vergisi uygulamasında (个人所得税 App) indirim kalemlerine bakın.
Kanun, kamusal alanların ve toplu taşımanın rehber köpek, işitme yardımcı köpeği ve yardımcı köpek eşlik eden engelliler için kolaylık sağlaması gerektiğini yazar. Görme engelliler geçerli belgeleriyle şehir içi otobüs, metro ve feribotu ücretsiz kullanabilir; engelliler gündelik olarak ihtiyaç duydukları yardımcı cihazları da ücretsiz taşıyabilir. Durdurulursanız bu iki maddeyi söyleyin; bu işe yaramazsa şikâyet edin.
Engelli adaylar üniversite giriş sınavında Braille soru kâğıdı, büyük puntolu soru kâğıdı, yabancı dil dinleme bölümünden muafiyet, ayrı sınav salonu, işitme cihazı ve tekerlekli sandalyeyle salona girme kolaylıklarını isteyebilir; sınav süresi de uzatılabilir. Bunlar kendiliğinden verilmez; il tarafından belirlenen süre içinde yazılı başvuru yapmanız ve ikinci kuşak ya da daha yeni engelli kartınızı (残疾人证) eklemeniz gerekir. Sonuca itiraz ederseniz il eğitim dairesinden (省教育厅) yeniden inceleme isteyebilirsiniz.
Anaokulları ve her türlü okul, şartları karşılayan engelli çocukların başvurusunu reddedemez; genel meslek okulları da bu kuralın dışında değildir. Bakıma ihtiyacı olan ve okula gidemeyen çocuklar için ilçe eğitim dairesi evde öğretmen görevlendirir ya da uzaktan ders düzenler; öğrenci kaydı (学籍) yine de geçerlidir. Okula kayıt ve nakil, eğitim dairesinin uzman komitesinin değerlendirmesiyle belirlenir; okulun kendi kararıyla olmaz.
Sağ alt ekstremitesi ya da iki alt ekstremitesi olmayan ya da kullanamayan, kendi başına oturabilen ve üst ekstremiteleri yeterli olan kişiler, engelliler için özel otomatik vites küçük otomobil ehliyetini (C5) alabilir. Bir elinin avuç içi kaybı olan da başvurabilir. Tek göz görme bozukluğu ve işitme engeli olanlar için de uygun araç sınıfları vardır. Sağlık muayenesi il düzeyinde yetkilendirilmiş özel bir hastanede yapılmalıdır.
Bir yetişkinin medeni hukuk bakımından «fiil ehliyetinden yoksun» ya da «fiil ehliyeti sınırlı» olup olmadığına yalnızca mahkeme karar verebilir. Aile, iş birimi ve mahalle komitesi (居委会) kendi başına karar veremez. Bu, ilgili kişiler ya da ilgili kuruluşlar tarafından mahkemeye başvurarak yapılmalıdır. Tersine, zihinsel ya da ruhsal sağlığı iyileşen kişi de fiil ehliyetinin yeniden tanınması için başvurabilir. Bu usul hem bir kısıtlama hem de bir korumadır.
Yetişkin fiil ehliyetini kaybettiğinde vasi sırasıyla belirlenir: eş; anne-baba ve çocuklar; diğer yakın akrabalar; son olarak bu görevi kabul eden diğer kişi ya da kuruluş. Üzerinde anlaşmazlık çıkarsa mahalle komitesi (居委会), köy komitesi (村委会) ya da Sivil İşler Dairesi (民政) atama yapar; itiraz edilirse mahkemeye gidilebilir. Kişi hâlâ kendini ifade edebiliyorsa, ileride vasi olacak kişiyi yazılı olarak belirleyebilir. Vesayet altındaki kişi başkasına zarar verirse, zararı vasi öder.
Kanun; işe alım, kadroya geçirme, terfi, meslek unvanı, ücret ve sosyal güvenlik konularında engellilere ayrımcılığı yasaklar. Denetleyici kuruma şikâyet edebilir ya da mahkemeye başvurabilirsiniz. Ama davayı kazansanız bile karşı taraf avukat ücretinizi ödemez. Bu yüzden önce şikâyet edin, aynı anda ücretsiz hukuki yardım (法律援助) başvurusu yapın, sonra dava açmayı düşünün.
