Yakınınızı kaybettiğiniz ilk günde kalp krizi geçirme olasılığı, normal zamandakinin 21,1 katıdır; sonraki günlerde her gün biraz daha azalır. 60 ila 89 yaş arasında eşini kaybedenlerde, kayıptan sonraki 30 gün içinde kalp krizi ya da felç oranı yaklaşık iki katına çıkar; bir ay sonra bu oran geri iner. Kalp-damar hastalığı olanlar bu günlerde ilaçlarını kesmesin. Göğsünüz baskı altında ağrıyorsa, nefes almakta zorlanıyorsanız ya da vücudunuzun bir yanındaki el ve ayaklarda güç kaybı varsa hemen 120 (Çin'deki acil sağlık hattı) numarasını arayın.
Kanser teşhisi konan kişilerde ilk haftadaki intihar olasılığı, teşhis almamış kişilere göre 12,6 kat; kalp-damar hastalığından ölme olasılığı ise 5,6 kattır. İlk yılın sonunda intihar riski 3,1 kata düşer; ancak bu fark, tedavisi zor kanserlerde daha belirgindir. Bu yüzden raporu almaya biriyle gidin, eve döndüğünüzde de yalnız kalmayın. İşten ayrılmak, evi satmak gibi kararları bir sonraki kontrol randevusuna bırakın.
İşsiz kalanların sonraki ölüm olasılığı, işte çalışanlardan yaklaşık %60 yüksektir; bu fark erkeklerde ve genç yaştakilerde daha belirgindir ve izlemenin ilk 10 yılında en yüksektir. Sigara ve alkol etkisi çıkarıldığında artış yaklaşık dörtte bir azalır; bu kısmı kendiniz kontrol edebilirsiniz. Önce işsizlik kaydınızı yaptırın, işsizlik sigortası ödeneğini alın; ödenek aldığınız sürece sağlık sigortası primini işsizlik sigortası fonu öder.
Eşi intihar ederek ölen kişilerin beş yıl içinde ruhsal bozukluk tespit edilme olasılığı, genel nüfusa göre erkeklerde yaklaşık %80, kadınlarda yaklaşık %70 daha yüksektir. Eşi başka nedenlerle ölenlerle karşılaştırıldığında da %70 ila %100 daha yüksektir. Bu tür yas tutanlar kendilerini dışlanmış ve utanç içinde hissetmeye daha yatkındır. İşte bu yüzden iyileşmenizi beklemeden hemen yardım istemek gerekir.
Eşinizi kaybettikten sonraki ilk altı ayda, aynı dönemde ölme olasılığınız, eşini kaybetmemiş kişilere göre yaklaşık %40 yüksektir. Altı aydan sonra bu fark yaklaşık %15'e iner. Erkeklerde fark yaklaşık %23'tür; kadınlarda ise fark o kadar küçüktür ki yalnızca tesadüf olabilir. Bu fark, «toparlanırım» diyerek atlatabileceğiniz bir şey değildir. Yapılması gereken, ilaçları, yemekleri ve kontrolleri belirli bir kişiye bağlamaktır; kendi hafızanıza güvenmeyin.
Yakınınız ve arkadaşınız yoksa iki şeye dikkat etmeniz gerekir: bir şey olduğunda birinin fark etmesi ve ilaçlarınızı, yemeklerinizi düzenli almanız. İlaç ve yemek sizin sorumluluğunuzda; bunları yazılı bir listeye dökün, alarm kurun, hafızanıza güvenmeyin. Fark edilmek için üç şey: evinizin yedek anahtarını bir komşuya bırakın; mahalle komitesine sorun, ziyaret ve bakım listesine girebilir misiniz; telefonunuza acil durum kişisi ekleyin ve kapatmayın.
18 yaşından önce anne ya da babasını kaybeden çocukların, genç yetişkinlik döneminde ölme olasılığı, kaybetmeyenlere göre yaklaşık %50 yüksektir. Ebeveyn kaza veya intihar gibi doğal olmayan nedenlerle öldüyse bu artış yaklaşık %80, hastalıkla öldüyse yaklaşık %30'dur. Evde yapılabilecek şey, çocuğa gerçeği anlatmak, vedaya katılmasına izin vermek, okulunu aksatmamak ve akraba evine «ortam değişsin» diye göndermemektir.
Yakınını kaybeden her on yetişkinden yaklaşık biri takılıp kalır: altı aydan uzun süre boyunca özlem öyle yoğundur ki yemek yemeyi, işe gitmeyi, çocuklara bakmayı zorlaştırır; insan duygusuz kalır ve hayatın bir anlamı olmadığını düşünür. Bu, yeterince güçlü olmamanızdan kaynaklanmaz; tanı ölçütleri ve özel tedavisi vardır. Hedefe yönelik tedavinin etkisi %51, sıradan psikoterapinin etkisi %28'dir ve daha hızlı etki eder.
Yas tutan herkese psikolojik danışmanlık sunmanın faydası küçüktür; bir süre sonra fark da görülmez, çünkü çoğu insan zaten kendi kendine toparlanır. Ama belirgin biçimde uyum sağlayamayan kişiler için tedavi, başka ruhsal sorunları tedavi etmekle aynı derecede etkilidir. Bu yüzden önce §29.8 maddesindeki belirtilere (yas takılıp kaldığında psikiyatri) bakın; uyuyorsa bu parayı harcayın.
Ayrı yaşayan ya da boşanmış kişilerin erken ölme olasılığı, evli olanlara göre belirgin biçimde yüksektir; bu artış erkeklerde ve genç yaştakilerde daha fazladır. Bu mutlaka boşanmanın sebep olduğu anlamına gelmez; boşananlar zaten sağlık ve gelir bakımından farklı olabilir. Kendi elinizde olan iki şey var: sağlık sigortanızı ve muayenelerinizi aksatmamak, sigara ve alkole sığınmamak.
Biriyle konuşmak istiyorsanız 12356 (Çin'in ruh sağlığı yardım hattı) numarasını arayın; ücretsizdir. Reşit olmayanlar ve gençler için ayrıca 12355 (Çin'in gençlere yönelik kapsamlı hizmet platformu) vardır. Doktora görünmek istiyorsanız psikiyatri, psikoloji ya da klinik psikoloji polikliniğine kayıt yaptırın. Ani bir aile sarsıntısı (家庭变故), işsizlik ya da okul bırakma gibi durumlarda mahalle ağ görevlileri ve sosyal hizmet uzmanları bunları kendiliğinden fark etmelidir.
Bu dönemde «fırsatları» değerlendirme yeteneğiniz en zayıf durumdadır. Ölen kişiyle bağlantı kurabileceğini söyleyenler, parayı geri kazandırabileceğini söyleyenler, sizi başka bir şehre gidip yeniden başlamaya ikna edenler, ortaklık teklif edenler ortaya çıkar. Tutarı bir aylık gelirinizden fazla olan ya da geri dönmesi çok maliyetli olan işleri üç ay erteleyin. Bir kararı hemen vermeyin; önce bu işle bir çıkarı olmayan birine anlatın.
Orta düzeyde değen
Kanıt B
Para
Yalnızca Çin anakarası 1 öneri
Bu öneriler Çin anakarasının kurallarıyla ilgilidir ve Türkiye için geçerli değildir; Çin’de yaşayanlar için buradadır.
Hayat sigortası sözleşmesinde iki yıl içinde intihar edilirse ödeme yapılmaz; yalnızca poliçede geri alınabilecek kısım iade edilir. İş kazası da kabul edilmez; iş kazası ölümünde ödenen üç paranın hiçbiri verilmez. Borçlar, geride bıraktığınız mirastan önce kesilir; aileniz yalnızca kalanı alır. Ayrıca maddesinde anlatılan (yakını intiharla ya da şiddetle ölen kişilerin) sağlık yükünü de taşırlar.
